Opdrachten luchttoezicht

Het programma van luchttoezicht boven de Noordzee werd in 1990 opgestart door de toenmalige Beheerseenheid van het Mathematisch Model van de Noordzee, BMM, in samenwerking met het Ministerie van Defensie. De BMM rustte een militair verkenningsvliegtuig van het type Britten Norman Islander uit met specifieke sensoren, Defensie leverde het toestel en de piloten. Hoewel in 2005 het vliegtuig werd overgedragen van Defensie naar Wetenschapsbeleid, blijft Defensie de piloten aanleveren en blijft de efficiënte samenwerking Wetenschapsbeleid-Defensie zo behouden.

Operationele zeeverontreiniging

De hoofdopdracht sinds 1990 is de opsporing van zeeverontreiniging vanuit de lucht volgens de internationale lozingsstandaarden van het MARPOL 73/78 Verdrag. Verontreinigingen door olie of andere schadelijke vloeistoffen, die voor onze kust bijna uitsluitend afkomstig zijn van schepen, worden opgespoord met specifieke sensoren aan boord van het toezichtsvliegtuig zoals een SLAR en IR-sensor. Deze pollutiecontrolevluchten vinden het ganse jaar plaats, zowel ’s nachts als overdag en zowel in de week als in het weekend.

België staat hierin niet alleen: deze pollutiecontrolevluchten werden opgestart in het kader van het Bonn Akkoord, waarbij alle Noordzeelanden in 1989 de gezamenlijke verbintenis zijn aangegaan om luchttoezicht boven hun wateren op te starten met als doel de illegale scheepslozingen, die een onaanvaardbare hoge impact veroorzaakten op het mariene milieu, een halt toe te roepen. De continue aanwezigheid van toezichtsvliegtuigen boven de Noordzee heeft een belangrijk ontradend effect op potentiële zeevervuilers. En hoewel de kans om een vervuiler op heterdaad te betrappen op zee eerder klein is, riskeert een van inbreuk verdacht schip zware boetes in de orde van enkele honderdduizenden tot meer dan een miljoen euro.

Het vliegtuig wordt sinds enkele jaren ook steeds vaker ingezet ter verificatie van satellietdetecties van vermoedelijke olievervuilingen onze zeegebieden, die aan België worden gerapporteerd via de CleanSeaNet service van het Europese Agentschap voor de Veiligheid van de Scheepvaart (EMSA). Voor satelliettoezicht op olieverontreiniging wordt bovendien een volledig gelijkaardige radartechnologie gebruikt (SAR of Synthetic Aperture Radar) zoals aan boord van het vliegtuig (uitgerust met SLAR). Gerapporteerde satellietdetecties worden dan ook systematisch geëvalueerd door getrainde BMM-agenten.

SLAR operational discharge detection
Een zwarte echo op het SLAR-beeld met een typerende vorm en een hoog contrast met het omliggende zeewater wijst op een mogelijke olievlek in zee.

Internationale opdrachten

Hoewel het observatievliegtuig hoofdzakelijk toezicht uitoefent boven de Belgische zeegebieden en de ons omringende wateren, neemt het ook jaarlijks deel aan internationale toezichtsoperaties in het kader van het Bonn-Akkoord. Zo werken de Noordzeelanden geregeld samen om gedurende meerdere dagen een welbepaald druk bevaren zeegebied intensief vanuit de lucht te controleren op illegale lozingen (zgn. CEPCO-operaties). Een ander voorbeeld van internationale samenwerking is de jaarlijkse "Tour d’Horizon"-operatie waarbij de boorplatformen in het centrale deel van de Noordzee door elk land op zijn beurt worden gecontroleerd, ook door België.

 

Accidentele zeeverontreiniging

Een cruciale dubbele rol is weggelegd voor het observatievliegtuig wanneer een ongeval op zee plaatsvindt en waarbij accidenteel olie of andere schadelijke stoffen in zee (kunnen) vrijkomen: monitoring vanuit de lucht en het leveren van luchtsteun aan bestrijdingseenheden.

Flinterstar accident
Resultaat van SLAR na de Flinterstar ongeval

Bij een ongeval op zee staat het observatievliegtuig in voor de monitoring van het incident vanuit de lucht, en is het in staat een snelle evaluatie te maken van de omvang van een accidentele zeeverontreiniging, de dreiging die ervan uitgaat voor het mariene milieu en de kustzone, en de bestrijdbaarheid ervan. Van zodra het observatievliegtuig een inschatting van de verontreiniging op zee heeft uitgevoerd, wordt de Kustwachtcentrale verwittigd die de bevoegde diensten, of een geactiveerd crisiscomité aan wal, op de hoogte brengt. De informatie afkomstig van de luchtmonitoring dient ook als input in mathematische modellen die de drift van een vlek berekenen in de nabije toekomst. De combinatie van luchttoezicht en modelsimulaties laat een snelle beeldvorming en efficiënte evaluatie van een accidentele verontreiniging toe, en dient als basis ter bepaling van de schaal van de bestrijdingsoperaties.

Daarnaast staat het vliegtuig ook ter beschikking van de bestrijdingsvaartuigen op zee: zonder luchtsteun is het voor deze schepen zo goed als onmogelijk om een olieverontreiniging te overzien en slagen ze er meestal niet in om de bestrijdbare (dikste) delen van een olievlek snel te vinden.

Deze dubbele dienstverlening bij een noodsituatie op zee, zoals recent nog werd uitgevoerd tijdens het Flinterstar-incident in 2015-2016, wordt zeer gewaardeerd door de verschillende autoriteiten die instaan voor het beheer van scheepvaartongevallen, in het bijzonder in het kader van het Algemeen Nood- en Interventieplan voor de Noordzee – of kortweg ANIP Noordzee.

Flinterstar accident
Het Flinterstar-incident.

Om de paraatheid ingeval van noodgevallen op zee op peil te houden, neemt het vliegtuig jaarlijks deel aan één of meerdere nationale en internationale pollutiebestrijdingsoefeningen. Tijdens dergelijke bestrijdingsoefeningen (POLEX’en) voert het vliegtuig een evaluatie vanuit de lucht uit van een experimentele vlek (meestal een oliesimulant) en traint het op de begeleiding van varende bestrijdingseenheden van België, van de buurlanden, van andere Noordzeelanden of van Europa.

polexes

 

Visserijcontrolevluchten

Een belangrijke nevenopdracht van het observatievliegtuig sinds 1993 is het uitvoeren van visserijcontrolevluchten in opdracht van de Dienst voor Zeevisserij van het Vlaamse Gewest. De Dienst voor Zeevisserij gebruikt het vliegtuig en de middelen die de BMM ter beschikking stelt (lokalisatie- en communicatiemiddelen, beeldopnames, enz.) om een systematische controle vanuit de lucht op de visserij-activiteiten uit te voeren, zowel overdag als ‘s nachts. Tijdens deze vluchten wordt vooral toezicht uitgeoefend op de naleving van de toegangsbeperkingen voor vissersvaartuigen in de ondiepe kustwateren (3 zeemijlsgrens) en de territoriale zee (12 zeemijlsgrens). Ingeval van gebiedsoverschrijding van een vissersvaartuig wordt de vaststelling gedocumenteerd en stelt de meevliegende visserij-inspecteur een proces-verbaal op. Het aantal visserij-inbreuken is gelukkig, ook door het ontradend effect van het toezichtsvliegtuig, over de jaren sterk afgenomen.

In opdracht van de Dienst voor Zeevisserij voert het vliegtuig ook geregeld internationale visserijcontrolevluchten. Hierbij kan buiten de Belgische zeegebieden worden geopereerd, waarbij de Belgische visserij-inspecteurs ook visservaartuigen in visgronden van de buurlanden kunnen controleren.

fishing vessel

 

Marien milieubeheer

In het kader van de bescherming van het mariene milieu en het duurzaam beheer van de zeegebieden houdt het vliegtuig ook toezicht op vergunningsplichtige activiteiten: toezicht boven de zone van de windmolenparken, de opvolging van de bouw- en exploitatie-activiteiten vanuit de lucht, controle op de naleving van de milieuvergunningsvoorwaarden, toezicht vanuit de lucht op aquacultuuractiviteiten, experimentele of andere speciale visserijzones, of nog het toezicht op de recreatieve warrelnetvisserij in het kader van de bescherming van zeezoogdieren.

Het vliegtuig wordt ook ingezet voor toezicht op de zand- en grindwinningsactiviteiten op zee. De exploitatievergunningen voor zand en grind afkomstig van de Belgische zeegebieden worden aan private ondernemingen toegekend door de FOD Economie. Elk vergund ontginningsvaartuig is uitgerust met een systeem dat automatisch datum, tijd, positie, snelheid, status van de pompen enz. registreert. De BMM-OD Natuur staat in opdracht van FOD Economie in voor het technisch beheer en de controle van deze blackbox-systemen. Door het rapporteren van geobserveerde zand- en grindwinningsactiviteiten levert het vliegtuig interessante informatie ter verificatie van de blackboxgegevens.

Het vliegtuig houdt verder ook toezicht op de activiteiten in, en de naleving van de regelgeving binnen de mariene beschermde gebieden zoals speciale beschermingszones voor vogels (Vogelrichtlijngebieden), speciale beschermingszones voor natuurbehoud (Habitatrichtlijn- en Ramsargebieden) en mariene reservaten (Baai van Heist).

windfarm
ZAGRI marine sand and gravel extractions

 

Belgische Kustwacht

In het kader van de samenwerking tussen overheidsdiensten met bevoegdheid op zee binnen de Belgische Kustwachtstructuur, draagt het toezichtsvliegtuig ook bij aan de ruimere handhaving en maritieme veiligheid op zee. Zo rapporteren luchtoperatoren van de BMM regelmatig navigatie-inbreuken op zee aan de Kustwachtcentrale (schepen die verkeerd varen in de scheepsroutes), controleren ze de zones op zee die omgeven zijn door een 500 m veiligheidsperimeter, zoals het gebied van de windmolenparken waar geen gewone vaartuigen mogen komen, of rapporteren ze vermoedelijke inbreuken op de regels over automatische identificatiesystemen (AIS) van vaartuigen. Verdachte scheepsbewegingen op zee, bijvoorbeeld in grensgebieden of in ankergebieden op de Noordzee, worden ook aan de Kustwacht gerapporteerd.

Het vliegtuig neemt jaarlijks deel aan gezamenlijke operaties op zee. Deze Kustwacht-operaties (OPERA) worden georganiseerd vanuit het Maritiem Informatie Kruispunt (MIK) en laten de tijdelijke coördinatie toe van alle beschikbare middelen tijdens een intensieve meerdaagse operatie op zee. Het vliegtuig ondersteunt hierbij de varende patrouille-eenheden.

In het kader van de Kustwachtsamenwerking kan het toezichtsvliegtuig ook een bijdrage leveren in reddingsoperaties op de Noordzee, in opdracht van het Maritiem Reddings- en Coordinatiecentrum (MRCC Oostende). Zo kan het gebeuren dat het vliegtuig deelneemt aan een zoekactie naar vermiste personen op zee, als extra vliegend middel ter ondersteuning van de helikopters van de luchtmachtbasis van Koksijde en het MRCC.

Het vliegtuig rapporteert ook opvallende drijvende objecten en verloren ladingen die een risico op zee kunnen vormen, aan de Kustwacht.

 

Wetenschappelijke observatie

Het vliegtuig voert ook regelmatig wetenschappelijke opdrachten uit. Als onderdeel van de studie naar de milieu-effecten van de windmolenparken op zee, wordt een seizoenale zeezoogdieren monitoring uitgevoerd. Zeezoogdierentellingen vanuit de lucht vormen een ideale methode voor het vaststellen van populatiedensiteiten in de Belgische zeegebieden.

seals

Het vliegtuig wordt daarnaast ingezet voor de observatie vanuit de lucht van planktonbloei, zoals de voorjaarsbloei van fytoplankton (Phaeocystis sp.), de natuurlijke zomerbloei van zeevonk (Noctiluca sp.; microscopisch kleine zweepdiertjes), of een kwallenbloei. Dit levert nuttige informatie op voor het beheer van onze Noordzee en voor het wetenschappelijk onderzoek en de modellering van ecosystemen.

Als luchtoperatoren opvallende natuurlijke veschijnselen rapporteren boven zee, zoals walvissen, zeefronten, drijvende pakketten van macro-algen, opvallende turbiditeitspluimen, of overwinterende zeevogelgroepen, worden die steeds gerapporteerd.

plankton Noctiluca
Noctiluca
plankton Noctiluca